İşe başlarken veya yeni bir çalışan alırken en önemli adımlardan biri doğru iş sözleşmesini seçmektir. Ancak birçok kişi bu konuda kafası karışık – belirsiz süreli mi, belirli süreli mi, yoksa tam zamanlı mı yoksa yarı zamanlı mı? Her sözleşme türünün kendine özgü avantajları ve yasal sonuçları vardır. Yanlış sözleşme seçimi ise hem işveren hem de çalışan için maliyetli hatalara yol açabilir. Bu yazıda, Türkiye’deki iş sözleşmesi türlerini detaylı olarak ele alacağız ve sizin için en uygun olanı nasıl seçeceğinizi göstereceğiz.
Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi – En Yaygın ve Güvenli Seçenek
Belirsiz süreli iş sözleşmesi, Türkiye’de en çok kullanılan sözleşme türüdür. Bu sözleşmede bitiş tarihi belirtilmez ve iş ilişkisi süresiz olarak devam eder. Çalışan açısından en güvenli seçenek olarak kabul edilir çünkü kıdem tazminatı hakkı, ihbar süreleri ve diğer yasal haklar tam olarak korunur.
İşverenler genellikle uzun vadeli işler için bu sözleşmeyi tercih ederler. Örneğin, bir şirkette muhasebe elemanı, satış müdürü veya teknik personel gibi sürekli ihtiyaç duyulan pozisyonlar için idealdir. Çalışan da işinin güvencesini hisseder ve kariyer planlaması yapabilir.
Benim kendi deneyimlerimden örnek vermek gerekirse, ilk işimde belirli süreli sözleşmeyle başlamıştım. Altı ay sonra sözleşmem belirsiz süreliye dönüştürüldüğünde, aynı işte çalışmama rağmen psikolojik olarak çok daha rahat hissettim. İşten çıkarılma kaygısı azaldı ve şirkete daha fazla bağlandım.
Belirli Süreli İş Sözleşmesi – Ne Zaman Kullanılmalı?
Belirli süreli iş sözleşmesi, başlangıç ve bitiş tarihi önceden belirlenmiş olan sözleşmelerdir. Ancak dikkat! Türk İş Kanunu’na göre, bu tür sözleşmeler yalnızca objektif koşullar gerektiren durumlarda yapılabilir. Yani her iş için rastgele belirli süreli sözleşme yapamazsınız.
Hangi durumlarda kullanılabilir? Örneğin:
– Belirli bir projenin tamamlanması için (inşaat işi, yazılım projesi vb.)
– Mevsimlik işler (turizm sektörü, tarım işleri)
– Hastalık veya doğum iznindeki çalışanın yerine geçici eleman alınması
– Belirli süreli bir kampanya veya etkinlik için eleman ihtiyacı
Eğer objektif bir neden yokken belirli süreli sözleşme yaparsanız, mahkeme bu sözleşmeyi belirsiz süreli olarak değerlendirebilir. Bu da işveren için beklenmedik yükümlülükler anlamına gelir.
Tam Zamanlı ve Yarı Zamanlı Çalışma
Tam zamanlı iş sözleşmesi, çalışanın haftada yasal olarak izin verilen maksimum süre kadar (genellikle 45 saat) çalıştığı sözleşmedir. Yarı zamanlı çalışmada ise haftalık çalışma süresi, tam zamanlı çalışanın üçte ikisinden az olmalıdır.
Yarı zamanlı çalışma, özellikle öğrenciler, çocuklu anneler veya emekliler için ideal bir seçenektir. Hem çalışan esneklik kazanır hem de işveren maliyetlerini optimize edebilir. Ancak yarı zamanlı çalışanlar, çalıştıkları süreyle orantılı olarak tüm yasal haklardan yararlanırlar – yani maaş, izin, ikramiye gibi haklar tam zamanlı çalışana göre daha düşüktür.
Çağrı Üzerine Çalışma – Esneklik İsteyenler İçin
Çağrı üzerine çalışma sözleşmesi, çalışanın yalnızca işverenin ihtiyaç duyduğu zamanlarda çalıştığı bir modeldir. Haftalık veya aylık sabit bir çalışma süresi yoktur. Örneğin, bir etkinlik şirketi organizasyon olduğu günlerde personel çağırabilir.
Bu model hem işveren hem çalışan için esneklik sağlar. Ancak dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta var: çağrı üzerine çalışan, çağrıldığı süre kadar değil, en az haftalık 20 saat üzerinden ücret alma hakkına sahiptir. Yani siz haftada sadece 5 saat çağırsanız bile, çalışana 20 saatlik ücret ödemek zorundasınız.
Evde Çalışma ve Uzaktan Çalışma Sözleşmeleri
Özellikle pandemi sonrasında popülerleşen uzaktan çalışma modeli, artık yasal olarak da düzenlenmiştir. Evde veya uzaktan çalışma sözleşmesi yapılırken, çalışma saatleri, kullanılacak ekipman, internet giderleri gibi konuların açıkça belirlenmesi gerekir.
Birçok kişi “evde çalışıyorum, rahat bir sözleşme olsun” diye düşünür. Ancak deneyimlerime göre, aksine uzaktan çalışmada sözleşme daha detaylı olmalıdır. Çünkü işyerinde olmadığınız için mesai saatleri, iş yükü ve sorumluluklar bulanıklaşabilir. Net bir sözleşme hem size hem işverene huzur verir.
Hangi Sözleşme Sizin İçin Doğru?
Doğru sözleşme seçimi, hem işin niteliğine hem de tarafların ihtiyaçlarına bağlıdır. İşte adım adım nasıl karar vereceğiniz:
1. İşin Süresini Değerlendirin: Sürekli bir ihtiyaç varsa belirsiz süreli, geçici bir proje varsa belirli süreli sözleşme uygun olabilir.
2. Çalışma Süresini Belirleyin: Tam gün çalışma mı gerekiyor yoksa birkaç saat yeterli mi? Buna göre tam zamanlı veya yarı zamanlı seçin.
3. Esneklik İhtiyacını Göz Önünde Bulundurun: Düzensiz iş yükü varsa çağrı üzerine çalışma düşünülebilir.
4. Çalışma Yerini Netleştirin: Ofiste mi, evde mi yoksa hibrit mi çalışılacak? Uzaktan çalışma sözleşmesi ayrı maddeler gerektirir.
5. Yasal Yükümlülükleri Kontrol Edin: Her sözleşme türünün farklı yasal gereksinimleri var. Avukata danışmak veya hazır şablonlar kullanmak büyük hata riskini azaltır.
Sık Yapılan Hatalar ve Yanlış Anlaşılmalar
Mit 1: “Belirli süreli sözleşme her zaman işverenin lehine”
Hayır! Eğer objektif koşullar yoksa, mahkeme sözleşmeyi belirsiz süreli sayabilir ve işveren kıdem tazminatı ödemek zorunda kalır.
Mit 2: “Yarı zamanlı çalışanın hiçbir hakkı yok”
Yanlış! Yarı zamanlı çalışanlar, çalıştıkları süreyle orantılı olarak tüm haklardan yararlanır – yıllık izin, kıdem, fazla mesai ücreti dahil.
Mit 3: “Sözleşme yazmadan da çalışılabilir”
Yazılı sözleşme olmasa bile iş ilişkisi oluşur ve yasal haklar doğar. Ancak ispat yükü zorlaşır. Hem işveren hem çalışan için her zaman yazılı sözleşme yapmak en güvenli yoldur.
Sık Sorulan Sorular
Belirli süreli sözleşmem bitmeden işten ayrılabilir miyim?
Evet, ancak ihbar süresine uymanız veya tazminat ödemeniz gerekebilir. Sözleşmede fesih koşulları belirtilmişse ona göre hareket edin.
İş sözleşmesi noter tasdiki gerektirir mi?
Hayır, zorunlu değildir. Ancak ispat kolaylığı açısından noter tasdikli sözleşme tercih edilebilir.
Sözleşmede olmayan bir işi yapmam istenirse ne olur?
İşveren, sözleşmedeki iş tanımıyla uyumlu görevler verebilir. Tamamen farklı bir işi zorla yaptıramazlar.
Sonuç Olarak
Doğru iş sözleşmesi seçmek, uzun vadeli iş ilişkisinin temelini oluşturur. Acele etmeyin, sözleşme şablonlarını kullanın ve gerekirse hukuki destek alın. DocOrb gibi platformlar, hazır ve yasal olarak güncel sözleşme şablonları sunarak hem zaman kazandırır hem de hata riskini minimize eder. Unutmayın, iyi hazırlanmış bir sözleşme, hem sizin hem de karşı tarafın haklarını korur ve olası anlaşmazlıkları önler.